Gepubliceerd door Freek Zwanenberg in Politiek

Jeugd en media in het nieuwe coalitie-akkoord

Het coalitie-akkoord van de nieuwe regering bevat specifieke doelen ten aanzien van veilig en gezond mediagebruik door kinderen en jongeren. De meeste aspecten hiervan juichen wij toe, de voorgestelde minimumleeftijd voor sociale media verdient nuance en gesprek.

Politieke ambities voor ‘veilig en gezond online’

Goed nieuws: het maatschappelijk debat over de invloed van smartphones en sociale media op kinderen en jongeren leidt tot politieke visie en daadkracht bij de nieuwe regering. In het coalitie-akkoord staan meerdere doelen om de online leefwereld van kinderen veiliger en gezonder te maken. In het kort:

Een minimumleeftijd voor sociale media: 15 jaar

Europa-brede leeftijdsgrens voor sociale media, met privacyvriendelijke leeftijdscontrole, zolang platforms onvoldoende veilig zijn.

Strenger toezicht op grote platforms

Meer transparantie over algoritmes en inkomsten, verplichte moderatie en snelle verwijdering van illegale content.

Een verbod op schadelijke algoritmes

Verslavende, polariserende en antidemocratische algoritmes worden verboden; strafbare content moet snel offline.

Minder ongezonde schermtijd voor jongeren

Inzet op voorlichting, gezondheidsrichtlijnen en ondersteuning van ouders, inclusief een Kijkwijzer voor online kanalen.

Betere bescherming van kwetsbare groepen

Strengere regels voor kidfluencing, finfluencing, kindermarketing, in-game aankopen en ‘buy now, pay later’.

Aanscherping telefoonbeleid op scholen

Telefoons tijdens de hele schooldag uit beeld, met alleen noodzakelijke uitzonderingen.

Aanpak van (seksuele) deepfakes

Modernisering van wetgeving, meer zeggenschap over eigen portret en stem, en een centraal meldpunt voor slachtoffers.

Wat offline strafbaar is, is online ook strafbaar

Content die misdrijven toont, wordt online niet getolereerd, behalve voor journalistieke doeleinden.

Krachtige ambities

We zijn blij met deze krachtige ambities, en juichen ze grotendeels toe. Een volledig ‘thuis of in de kluis’ op scholen, de aanpak van (seksuele) deepfakes, strenger toezicht op de grote platforms, het zijn allemaal doelen die de veiligheid en gezondheid van kinderen ondersteunen en versterken.

Twijfels over minimumleeftijd

Onze belangrijkste kanttekening is de voorgenomen minimumleeftijd van 15 jaar voor het gebruik van sociale media. We schreven hier al eerder over in ons position paper van eind 2024. We willen hier nog enkele andere vragen bij stellen:

• Worden jongeren zelf hierin wel gehoord? Wij vinden dat jonge mensen mee moeten kunnen beslissen over de manier waarop zij beter beschermd kunnen worden tegen schadelijke beelden en gedrag. In een Australisch onderzoek bleek bijvoorbeeld dat jongeren zich niet gehoord en gezien voelden in het verbod, en vonden dat volwassenen te veel focusten op de risico’s en de voordelen negeerden.
• Wat zijn de mogelijke, onbedoelde consequenties van een opgelegde minimumleeftijd? Wij zien risico’s qua stiekem gedrag, omzeilen van maatregelen, nieuwe (illegale) apps die gebruikt gaan worden.
• Worden jongeren alsnog voldoende digitaal vaardig en –weerbaar gemaakt? Als kinderen pas met 15 jaar toegang krijgen tot sociale media, middenin hun ’15- dip’, zijn ze dan wel voldoende voorbereid?
• In hoeverre zijn de leeftijdsverificatie-tools privacyvriendelijk en effectief? De leeftijdsverificatie-discussie is nog niet beslecht. Vooralsnog zijn er haken en ogen aan de manieren waarop platforms een strengere leeftijdsverificatie doorvoeren, zoals recentelijk bij Roblox. Wie bepaalt voor welke platforms het verplicht wordt? Of gaat de leeftijdverificatie straks overal gelden, en dan niet alleen voor jongeren: iedereen moet kunnen aantonen dat hij boven de 15 is.

Ja er zijn grote risico’s, en wij kijken ook met afgrijzen naar recente nieuwsberichten over geweldsvideo’s, sadistische chatgroepen, online shaming met (AI)- naaktbeelden, het ronselen voor criminele activiteiten enz. Tegelijkertijd blijkt uit onderzoek ook telkens weer dat de link tussen mentaal welzijn en sociale media zwak is, en dat het voor een grote groep jongeren vooral positieve effecten heeft. Het brengt ze nieuwe dingen, ze gebruiken sociale media voor intens contact met leeftijdsgenoten en hobby’s, en ze oriënteren zich op de online leefwereld voor hun identiteitsontwikkeling. Dit moeten we niet vergeten. Helen Vossen, een van de auteurs van de Richtlijn Gezond Schermgebruik, stelt in de Volkskrant dan ook ‘dat een verbod niet wetenschappelijk onderbouwd is’.

Een andere interessante overweging komt van GZ-psycholoog Debbie Been. Zij betoogt in haar nieuwsbrief dat het streven naar een verbod op sociale media de werkelijke oorzaak van het probleem niet aanpakt. Een verbod legt de verantwoordelijkheid namelijk buiten onszelf. Externe factoren hebben natuurlijk invloed, maar we moeten volgens Been erkennen dat wij als volwassen opvoeders voorop dienen te lopen met digitaal voorbeeldgedrag. Met een verbod voor kinderen verschuiven we dat probleem naar hen. Been stelt dat we juist moeten inzetten op mediawijsheid, veerkracht en vertrouwen, ondersteund door voorbeeldgedrag door ons als volwassenen.

Het lijkt er inderdaad soms op dat het voorstel voor een verbod tot 15 jaar, ook dient voor de gemoedsrust van ouders en opvoeders zelf. Wij zien een probleem en een verbod geeft ons een goed en veilig gevoel. Maar dat wil niet zeggen dat je daarmee het beste doet voor de kinderen en jongeren.

Meer onderzoek én gesprek

Kortom, we zijn blij met de ambities ten aanzien van ‘jeugd en media’ van de nieuwe regering. Er is beweging, er is steeds meer bewustwording en actiebereidheid. En een minimumleeftijd voor sociale media, opgelegd door de overheid, verdient meer onderzoek én meer gesprek. Laten we de komende tijd hierop focussen:

• Goed kijken naar hoe het verbod uitvalt in landen als Australië: heeft het het gewenste effect? Wat zijn mogelijke bij-effecten?
• In gesprek gaan met kinderen en jongeren zelf: wat vinden zij zelf goede maatregelen om hun online leefwereld veiliger en gezonder te maken?
• Het onverminderd onder druk zetten van de grote platforms om de content veiliger te maken, en de algoritmes minder verslavend en polariserend.  
• Het krachtig verspreiden van de Richtlijn Gezond Schermgebruik, zodat de daarin genoemde schermtijd-adviezen en leeftijdsadviezen breder ingang vinden onder opvoeders.
• Het strenger handhaven van de minimumleeftijd van 13 jaar, die nu al geldt voor alle socialemediaplatformen.
• Nog meer vaart zetten achter de invoering van Digitale Geletterdheid in het onderwijs, zodat kinderen op tijd digitale vaardig en digitaal weerbaar worden gemaakt.
• Ouders nog meer ondersteunen bij het maken van bewuste keuzes ten aanzien van mediaopvoeding, die bedoeld is om kinderen te leiden naar zelfstandigheid (autonomie, verbinding en competentie). De zorgen van ouders moeten we serieus nemen, maar ze we moeten hen ook volledig informeren: niet alleen over de risico’s, maar ook over de kansen en mogelijkheden.
• Meer wetenschappelijk onderzoek naar socialemediagebruik onder Nederlandse tieners, en een vertaling naar de praktijk van alledag, voorbij enkelvoudige richtlijnen, want die passen niet iedereen.

Deze generatie kinderen verdient het om serieus genomen te worden ten aanzien van de online wereld. Zij groeien ermee op en gaan leven in een complexe digitale samenleving. Laten wij hen als volwassenen hierin horen, en ons nog meer beseffen hoe essentieel ons eigen voorbeeldgedrag hierin is. Onze kinderen hebben recht om mee te doen en te leren hoe je goed omgaat met alle digitale mogelijkheden.